Πού είναι ο πόνος μου; Και πού είναι το σώμα μου;
Στο παρελθόν πολλά πειράματα και δειγματοληπτικές έρευνες σε ανθρώπους με ακρωτηριασμένα μέλη έχουν δείξει οτι οι άνθρωποι αυτοί νιώθουν πολύ συχνά πόνους, ή γαργάλισμα, σε μέλη που δεν έχουν πια (viz. στα μέλη που έχουν ακρωτηριαστεί). Το πρόβλημα αυτό παρατήρησε ο Descartes και υπέθεσε οτι, αφού ο πόνος δεν επικεντρώνεται σε κάποιο σημείο του σώματος, θα πρέπει να είναι κάτι τελείως διαφορετικό οντολογικά από μία νευροφυσιολογική διαδικασία. Η εικασία του Descartes ήταν οτι ο πόνος είναι μία ακραιφνώς νοητική (με μία κάπως ιδιάζουσα χρήση του ‘νοητικού’) κατάσταση, η οποία δεν έχει φυσική υπόσταση και την οποία μπορούν να βιώσουν μονάχα τα res cogitans (για τον Descartes τα ζώα είναι απλά αυτόματα, και δεν (μπορούν να) έχουν συνείδηση πόνου, χαράς και άλλων νοητικών καταστάσεων).
Σήμερα πολλοί επιστήμονες, φιλόσοφοι και σκεπτόμενοι άνθρωποι, πιστεύουν οτι ο πόνος, όπως και άλλες νοητικές καταστάσεις έχουν να κάνουν, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, με τον ανθρώπινο εγκέφαλο. Όταν έχω έναν πόνο στο πόδι και δεν έχω πια πόδι, μπορώ να υποθέσω δύο πράγματα: είτε ο πόνος δεν μπορεί να εξηγηθεί επαρκώς από το υλικό του φυσικού κόσμου -μία κάπως μυστικιστική εκδοχή- είτε προκαλείται από κάποιο μέρος του σώματός μου, ίσως τον εγκέφαλό μου, ο οποίος με ‘ξεγελάει’ να πιστεύω οτι ο πόνος βρίσκεται στο πόδι μου. Αυτή η υπόθεση υποστηρίζεται από κάποια πρόσφατα πειράματα, και ίσως να αποτελεί την πιο εύλογη θεωρία. Ο εγκέφαλος μπορεί να δημιουργεί έναν χάρτη, ή ολόγραμμα του σώματος, και στη συνέχεια να παράγει το αίσθημα πόνου ή γαργαλητού σε μέλη που δεν υπάρχουν πια. Είναι κάτι σαν bug στο εγκεφαλικό λογισμικό.
Η απάντηση αυτή εγείρει ένα πολύ θεμελιώδες πρόβλημα. Γνωρίζουμε οτι έχουμε πόδια, χέρια και σώματα από τα αισθητηριακά ερεθίσματα που αντιλαμβανόμαστε όταν έχουμε πλήρη συνείδηση. Όταν κάτι απαλό, λ.χ., χαϊδεύει την φτέρνα αισθανόμαστε γαργάλισμα, όταν κάτι τρίβεται στο γόνατο νιώθουμε τρίψιμο και όταν κάτι χτυπάει το χέρι μας με δύναμη νιώθουμε πόνο. Αν, ωστόσο, μπορούμε να έχουμε το αίσθημα της τριβής και του πόνου και του γαργαλητού ακόμα και χωρίς αυτά τα μέλη, ποιός λόγος υπάρχει να πιστεύουμε οτι τα έχουμε; Όλα τα αισθητηριακά ερεθίσματα που αντιλαμβανόμαστε θα μπορούσαν να προσομοιωθούν με συνεχείς ηλεκτρικές εκκενώσεις σε διαφορετικά σημεία του εγκεφάλου. Ο εγκέφαλός μας θα μπορούσε να είναι απλά ένας εγκέφαλος στη γυάλα.
Εφόσον δεχόμαστε την εμπειρική πρόταση οτι μπορούμε να νιώθουμε έναν πόνο στο χέρι, χωρίς την ύπαρξη του μέλος στο οποίο αντιστοιχεί ο πόνος αυτός, οφείλουμε να δεχτούμε οτι μπορούμε να νιώθουμε έναν πόνο, ή τριβή, ή γαργάλισμα σε όλα μας τα μέλη χωρίς αυτά να υφίστανται. Και μόλις το δεχτούμε αυτό, οφείλουμε να δεχτούμε επίσης οτι μπορεί να αντιλαμβανόμαστε κάθε λογής αισθητηριακό ερέθισμα από το σώμα χωρίς, απαραίτητα, να έχουμε σώμα.
Ο σκεπτικισμός του Descartes φαίνεται να επιστρέφει δριμύτερος.
| Posted in Μεταφυσικά | 8 Comments »