Βλήματα Αυτονομίας: Για την Αιματοχυσία στη Γάζα

Η πρόσφατη καταστροφική επίθεση του Ισραήλ στη Λωρίδα της Γάζας εγείρει μια σειρά από ερωτήματα σε σχέση, από τη μία, με την σκοτεινή πλευρά των σκοπών και μέσων που έχει υιοθετήσει το Ισραήλ στις δύο πρόσφατες εισβολές που έχει ενορχηστρώσει, και από την άλλη με τη δικαιολόγηση των σκοπών αυτών.

Αξιολογικό Précis

Η στάση του Ισραήλ σε αυτή και την προηγούμενη εισβολή (στον Λίβανο) είναι εγκληματική (και φυσικά παράνομη, πράγμα που έχει κάποια κανονιστική σημασία). Οι λόγοι μάλλον προφανείς: το Ισραήλ δεν εξάντλησε όλα τα θεμιτά μέσα εξάλειψης επιθέσεων από τη Γάζα προτού καταφύγει στη βία, η απόφασή του να εισβάλει δεν χαίρει καμίας αναλογικότητας με τη βλάβη που υφίσταται, οι προθέσεις της ηγεσίας του είναι πολύ αμφίβολης ποιότητας (ο συνασπισμός του Καντίμα, στον οποίο μετέχει και το εργατικό κόμμα με τον Εχούντ Μπαράκ ως υπουργό Άμυνας, έχει πλέον ελπίδες επανεκλογής), κ.ο.κ. Αλλά δεν είναι μόνο η απόφαση και στάση (ad bellum) του Ισραήλ εγκληματική. Ο τρόπος που διεξάγει τον πόλεμο (in bello) συνιστά εύλογη βάση για καταλογισμό εγκληματικής ευθύνης: το Ισραήλ έχει στη διάθεσή του σύγχρονα οπλικά συστήματα που επιτρέπουν χτυπήματα ακριβείας και καταστροφή μεμονωμένων στόχων με μεγάλη ακρίβεια. Ωστόσο οι στρατηγοί του Ισραήλ έχουν επιλέξει να χρησιμοποιούν συμβατικούς πυραύλους και όλμους, εν μέρει επειδή τα δεύτερα είναι φθηνότερα, εν μέρει επειδή δεν θέλουν να δυσαρεστήσουν μεγάλο μέρος μιας τεράστιας βιομηχανίας παραγωγής όπλων, και εν μέρει επειδή έτσι θα προκαλέσουν μεγαλύτερη καταστροφή. Οι νεκροί σήμερα ξεπέρασαν τους 1000, με 40% αυτών γυναίκες και παιδιά.

Ίσως έχει κάποιο ενδιαφέρον να αναζητήσουμε το ιστορικό νήμα που συνδέει την αιματοχυσία αυτή με το τέλμα που δημιούργησε το κοκταίηλ μισαλλοδοξίας και ιμπεριαλισμού που μαστίζει ανθρώπους στη Μέση Ανατολή από τον καιρό του μεσοπολέμου. Δεν θα επιχειρήσω να το κάνω, επειδή δεν έχει τόση σημασία για το παρόν επιχείρημα, και επειδή ένας ιστορικός θα μπορούσε να το κάνει καλύτερα από μένα. Αρκεί να πω μόνο οτι η γκετοποίηση και η άνοδος του εξτρεμισμού στη Γάζα είναι, σε μεγάλο βαθμό, συνέπεια κοντόφθαλμης και, κατά τη γνώμη μου, συστηματικά ανόητης πολιτικής από τη πλευρά των ΗΠΑ και της Ευρώπης τα τελευταία 10 χρόνια. Δεν χρειάζεται να έχει κάποιος την κοινωνιολογική διαίσθηση του Bourdieu για να καταλάβει οτι μια πολιτική απομόνωσης και στέρησης ελπίδας, όπως αυτή που συνυφαίνεται από τη δύση τα τελευταία χρόνια vis-à-vis των Παλαιστινίων, έχει οδηγήσει σε μια πολυμορφία εξτρεμισμών. Αντίθετα από τη Φατάχ, οι θρησκευτικά κινητοποιημένες παλαιστινιακές οργανώσεις φαίνεται πως ήταν, και είναι, λιγότερο διεφθαρμένες, πιο δραστήριες στη βάση του πληθυσμού, και πολύ πιο αποτελεσματικές στη παροχή υπηρεσιών (όπως ιατρική περίθαλψη και εκπαίδευση). Μόνο ένας ανόητος θα αντιμετώπιζε με έκπληξη τη πολιτική άνοδο της Χαμάς, ιδιαίτερα στη Λωρίδα της Γάζας, όπου η Χαμάς διοικεί νοσοκομεία και σχολία για τον εγχώριο πληθυσμό εδώ και πολλά χρόνια. Και βέβαια η επιλογή της τελευταίας από τη πλειοψηφία των Παλαιστινίων το 2006 εντάσσεται στα πλαίσια -για την ακρίβεια είναι μια λογική συνέπεια- μιας ιδιοφυούς πολιτικής `φάρων δημοκρατίας’ στη Μέση Ανατολή.

Η Γάζα

Σήμερα η Λωρίδα της Γάζας είναι, ουσιαστικά, το μεγαλύτερο γκούλαγκ του κόσμου. Οι Παλαιστίνιοι της Γάζας κατοικούν σε (μέρος από) ανεξάρτητο κράτος μόνο κατ’ευφημισμό: έχουν την ανεξαρτησία του καρκινοπαθή στο χειρουργείο. Το αρχικό ισραηλινό σχέδιο προέβλεπε πλήρη αποκλεισμό της Γάζας και, κυρίως, πλήρη αποκοπή της περιοχής από την Αίγυπτο, απ’όπου υποτίθεται πως ξεκινούν τα πυρομαχικά που οπλίζουν τη Χαμάς. Φυσικά περιορισμός στο λαθρεμπόριο όπλων με αποδέκτη τη Χαμάς θα μπορούσε να επιτευχθεί χωρίς δημιουργία ενός τεράστιου γκούλαγκ στη περιοχή, λ.χ. με δειγματολειπτικούς ελέγχους σε ύποπτα πλοία, κλπ., ταυτόχρονα με διεθνή παρουσία στα σύνορα Αιγύπτου – Γάζας. Αυτά τα μέτρα, ωστόσο, χρειάζονται επένδυση πολιτικού κεφαλαίου και κάποια στοιχειώδη ανθρώπινη ευαισθησία.

Η συνολική μετατροπή της Γάζας σε στρατόπεδο συγκέντρωσης ωστόσο δεν δούλεψε, σύμφωνα με το Ισραήλ, αφού η Χαμάς βρήκε τρόπους να διατηρήσει εισροές πυρομαχικών, βλημάτων, κ.ο.κ. Όσο ανόητο και ηθικά αθέμιτο κι αν ακούγεται, το μόνο εναλλακτικό σχέδιο που μπόρεσε να επεξεργαστεί η κυβέρνηση του Ισραήλ ήταν να πάει σε πόλεμο. Ο πρωθυπουργός της, Ολμέρτ, δεν έχει τίποτα να χάσει -δεν είναι πλέον αρχηγός του Καντίμα- και τα υπόλοιπα μέλη της κυβέρνησής του δεν έχουν πρόβλημα να δρέψουν πολιτικά οφέλη έναντι του -ακόμα πιο σωβινιστικού- Λικούντ.

Το Επιχείρημα υπέρ της Εισβολής

Το επιχείρημα του Ισραήλ είναι πως η Χαμάς απειλεί τις ζωές αθώων με τη ρίψη βλημάτων, και οτι, ως εκ τούτου, μαζική ένοπλη επέμβαση είναι δικαιολογημένη για την εξάλειψη της απειλής αυτής. Παρόμοιο επιχείρημα επιστρατεύτηκε από το Ισραήλ και για την εισβολή στο Λίβανο.

Κανείς νηφάλιος άνθρωπος δεν επιδοκιμάζει τη στάση και τις πρακτικές της Χαμάς -πολλοί σκεπτόμενοι άνθρωποι την επιδοκιμάζουν, επειδή αρνούνται να δουν τις πρακτικές της με νηφαλιότητα. Υπάρχουν πράγματα που δεν δικαιούσαι να κάνεις ακόμα κι όταν έχεις αδικηθεί με τον χειρότερο δυνατό τρόπο, viz. ακόμα κι όταν κάποιος σου έχει καταστρέψει τη ζωή σκοτώνοντας ό,τι αγαπάς. Ένα από αυτά τα πράγματα είναι η στόχευση ρουκετών προς αθώους πολίτες με σκοπό το θάνατό τους. Αλλά, στο συγκεκριμένο ιστορικό μονοπάτι, οι δρασκελιές της Χαμάς είναι βαθύτατα κατανοητές. Μάλιστα, αν και αδικαιολόγητες, έχουν ουσιαστικά ελαφρυντικά. Κι’αυτό γιατί η πλειοψηφία των οργισμένων Παλαιστινίων της Γάζας, κάποιοι από τους οποίους έχουν προσχωρήσει στον θρησκευτικό εξτρεμισμό, δεν έχει άλλη δυνατότητα να αντισταθεί, και να δείξει οτι αντιστέκεται, σε κάθε μορφή βίας που έχει υποστεί, παρά μόνο αντιδρώντας σπασμωδικά, με όποιον τρόπο της παρουσιάζεται. Εξηγούμαι.

Βλήματα Αυτονομίας

Πέρα από την φυσική και οικονομική καταπίεση που έχει δημιουργήσει ο αποκλεισμός της Γάζας, οι Παλαιστίνιοι υφίστανται καθημερινά τεράστια ποσότητα ψυχολογικής βίας, που όμοιά της συναντάται μόνο σε περιστάσεις βασανιστηρίων. Από αυτή την άποψη, ο πόλεμος και η πρόσφατη εισβολή στη Γάζα διαφέρει από σύντομους πολέμους του 20ου αιώνα. Η βία αυτή συνίσταται στη πεποίθηση και γνώση που καλλιεργείται -και σε κάποιο βαθμό επιβάλλεται- καθημερινά από τη στάση του Ισραήλ, οτι η Παλαιστίνη είναι αδύνατο να αντισταθεί με οποιοδήποτε μέσο και οτι η επιβίωσή της βρίσκεται, ανα πάσα στιγμή, στη διακριτική ευχέρεια του Ισραήλ. Οι όλμοι των Παλαιστινίων και οι σφαίρες τους δεν μπορούν να κάνουν οποιαδήποτε διαφορά απέναντι στους πυραύλους και τα τανκς του Ισραήλ. Το πρόβλημα δεν είναι απλά οτι αυτό ισχύει. Ένα βασικότερο πρόβλημα είναι πως το Ισραήλ προσπαθεί συστηματικά να εμποτίσει τη συνείδηση των Παλαιστινίων με αυτή τη πεποίθηση, σε βαθμό τέτοιο που να τους αποστερήσει κάθε προσπάθεια αυτονόμησης της βούλησής τους σε κάποια μορφή αντίστασης.

Στο κρεβάτι των βασανιστηρίων, το θύμα αντιδρά σπασμωδικά και ασυνάρτητα, προσπαθώντας με κάθε τρόπο να αποδείξει οτι η βούλησή του δεν έχει ταυτιστεί με τις επιθυμίες του βασανιστή. Αυτη είναι, άλλωστε, μία κεντρική διάσταση βασανιστηρίων κάθε μορφής: να κάνουν το αντικείμενο του βασανισμού να σκέφτεται, και όχι απλά να πράττει, όπως θέλει ο βασανιστής. Έτσι οι σπασμωδικές αντιδράσεις του θύματος είναι κραυγές αυτονομίας που δε θέλει, ή δεν δέχεται, να σωπάσει, μια αλλοπρόσαλλη προσπάθεια να παραμείνει ο συγγραφέας της μοίρας του. Όπως είπα και πιο πάνω, κανείς νηφάλια σκεπτόμενος άνθρωπος δεν μπορεί να θεωρήσει δικαιολογημένη τη στάση ή τις πρακτικές αυτών που εκτοξεύουν τυχαία ρουκέτες -στο βαθμό δηλαδή που δεν εστιάζουν σε στρατιωτικούς στόχους. Τα δίχρονα στο Ισραήλ είναι όσο αθώα όσο τα δίχρονα στη Γάζα. Ωστόσο στις συγκεκριμένες συνθήκες θα μπορούσα να τους κατηγορήσω όσο έναν έφηβο που διεκδικεί την αυτονομία του πυροβολώντας τυχαία στη κατεύθυνση του βασανιστή του. Αυτό μπορεί να μην αθωώνει τον έφηβο. Αλλά σίγουρα δεν αθωώνει τον βασανιστή.

(Οι -κακές- φωτογραφίες παραπάνω πάρθηκαν στη πρόσφατη διαδήλωση για τον πόλεμο στο Λονδίνο. Παραθέτω αυτές, και όχι εικόνες πολέμου, μόνο επειδή δεν θέλω οι φωτογραφίες να έχουν πιο βαρύ περιεχομενο από το κείμενο.)